Dan Pobjede
126

Kako je Evropa dopustila povratak fašizma nakon što ga je jednom pobijedila

F. H.
Feldmašral Willhem Keitl potpisuje bezuslovnu kapitulaciju Njemačke
Feldmašral Willhem Keitl potpisuje bezuslovnu kapitulaciju Njemačke
Evropa 8. maja obilježava Dan pobjede nad fašizmom. Ovaj dan se u Rusiji i nekim zemljama istočne Evrope obilježava devetog maja. Danas, 30 godina nakon ratova na Balkanu, Evropa sa užasom gleda ka istoku gdje se dešava razaranje Ukrajine.

Samoubistvo Adolfa Hitlera i sovjetsko zauzimanje Berlina uvjerilo je preostale vođe nacističke Njemačke da je otpor uzaludan i da potpišu bezuvjetnu kapitulaciju Trećeg rajha. Potpisivanje kapitulacije je provedeno u dva čina.

Prvo je u Reimsu 7. maja Alferd Jodl potpisao kapitulaciju Njemačke, ali sovjetska vrhovna komanda nije bila zadovoljna ovim dokumentom, a ni time što je Sovjetski savez prilikom potpisa pretpostavljao relativno nizak oficir Ivan Susloparov pa je zatražila da se potpiše novi dokument o njemačkoj kapitulaciji.

Drugi i konačni dokument je potpisan u kasnim satima 8. maja (9. maj po moskovskom vremenu) u predgrađu Berlina i time je ozvaničena pobjeda nad fašizmom u Evropi. Za Njemačku dokument je potpisao fieldmaršal Wilhem Keitel, za Sovjetski savez maršal Georgi Žukov, dok je u ime savezničkih snaga potpisnik bio zračni maršal Arthuer Tedder. Generali Carl Spaatz i Jean de Lattre de Tassigny su imali ulogu svjedoka.

San o pobjedi nad nacističkom Njemačkom i ideologijom fašizma u Evropi bio je ostvaren, a odlučnost da se ideologija iskorijeni nakon rata koji je svijet doveo na ivicu uništenja bila je čelična. Historija Evrope nakon 8. maja 1945. godine nas uči da je ideologija krvi i tla i dalje ostala ne samo živa nego i spremna da iskoristi svaku slabost demokratskog sistema.

Granata ispaljena sa položaja Vojske Republike Srpske petog februara 1994. godine ubila je na pijaci Markale 68 građana Sarajeva, a ranila 144. Masakar se desio u srcu Evrope koja je te godine slavila 44 godine od pobjede na fašizmom.

Tadašnji premijer Republike Bosne i Hercegovine, Haris Silajdžić rekao je stranim medijima riječi koje danas, kada milioni stanovnika u Ukrajini strahuju za svoje živote, zvuče kao ostvareno proročanstvo: "Upamtite ove slike, one su lice sutrašnje Evrope".

"Iako politički režimi mogu biti srušeni, iako se ideologije mogu kritizirati i može ih se odricati, ipak iza režima i njegove ideologije uvijek postoji način mišljenja i osjećanja, mješavina kulturnih navika, opskurnih instinkata i nedokučivih nagona. Postoji li još uvijek neki drugi duh koji se šunja Evropom (o drugim dijelovima svijeta da ne govorim)?", napisao je Umberto Eco u ljeto 1995. godine, par dana prije nego što će se desiti genocid u Srebrenici.

Taj duh se nije šunjao Evropom nego je glasno pucao po evropskom Sarajevu, evropskoj Tuzli, evropskom Mostaru, evropskom Bihaću i svim drugim evropskim gradovima u Bosni i Hercegovini.

Danas, 77 godina nakon pobjede nad Njemačkom, 27 godina nakon genocida u Srebrenici, Evropa sa strahom gleda prema Ukrajini i trudi se pružiti što veću podršku protiv ruske agresije. Odjednom je postala svjesna onoga na što je žmirila prije trideset godina.

Urođeni evropski samoesencijalizam je agresiju na Bosnu i Hercegovinu lako opravdavao onim što je Marija Todorov stavila pod definiciju balkanizma, evropskog unutrašnjeg drugog. Ili obračuna u dijelu Evrope koji i nije Evropa u punom smislu. Mislili su da se to njih ne tiče. A, ticalo ih se.

Trebalo je da prođe 30 godina i da Vladimir Putin u jezivom manifestu kojeg je izložio pred početak ruske invazije na Ukrajinu sa izmijenjenim subjektima u rečenicama ponovi riječi koje su devedestih odjekivale Balkanom. Ukrajina ne postoji, Ukrajinci ne postoje, a historija Ukrajine je izmišljena. To je bio samo eho govora Biljane Plavšić o tome da su Bošnjaci genetski otpad i niza drugih izjava političkih lidera Republike Srpske tokom devedestih.

Zato, dok se obilježava Dan pobjede na fašizmom, mora se biti svjesno da je Bosna i Hercegovina od 1992. do 1995. godine bila predziđe Evrope pred oživljenim idejama zla, ali Evropi je trebalo četiri godine razaranja da otvori oči i da konačno barem simbolično prizna pozivajući Bosnu i Hercegovinu da učestvuje 9. maja 1995. godine na paradi u Pariz povodom obilježavanja Dana pobjede nad fašizmom.

Duh fašizma o kojem je pisao Umberto Eco nije prisutan samo u ruskoj invaziji na Ukrajinu nego je tu po dvoranama vlasti u Budimpešti, po varšavskim ulicama, po okupljanima radikalnih desničara i čeka priliku. Pitanje je da li je invazija na Ukrajinu dovoljno razbudila usnule antifašističke snage u Evropi.

Kako prepoznati fašizam ?

Za prepoznavanje fašizma je najlakše iskoristi gore spomenuti rad Umberta Eca "Esej o vječnom fašizmu", gdje je ovaj možda i najznačajiniji autor druge polovine 20. stoljeća identifikovao ključne elemente za prepoznavanje fašizma u njegovim ranim formama.

Prvi element je kult tradicije koji se otkriva kroz novu sinkretičku kulturu, zatim je tu odbacivanje modernizma i slavljenje iracionalizma (prisjetimo se samo kako se kroz razne teorije zavjera slavi iracionalizam, onda je tu svako neslaganje koje se izjednači sa izdajom, a dolazi i strah od razlika. Sljedeći element kroz koji se prepoznaje šunjajući fašizam jeste individualna ili socijalna frustracija.

Umberto Eco (1932-2016)
Umberto Eco (1932-2016)

Opsesija zavjerom po Ecu je također bitan element ur-fašizma, onda je tu osjećaj poniženja zbog snage neprijatelja, ideja života kao stalnog ratovanja. Prezir prema slabijem također pomaže u prepoznavanju fašizma. Kult heroizma i herojske smrti koji se kod falangista prepoznavao kroz parolu "Živjela smrt".

Machizam gdje se volja za moći prenosi na seksualni nivo i konačno, Eco je identifikovao prepoznavanje kroz selektivni/kvalitativni populizam i uspostavu novogovora.

Gore navedene elemente fašizma je vrlo lahko prepoznati širom Evrope i samo stalna budnost i otpor može spasiti tekovine moderne demokratije.