Dok Evropu potresaju demonstracije zbog troškova života, BiH ima veću inflaciju i niže plate

Protesti koji su u oktobru zahvatili Francusku, Italiju, Španiju, Portugal, Belgiju i Grčku nemaju zajedničko vodstvo ni koordinaciju.

Riječ je jednostavno o demonstracijama miliona Evropljana protiv rasta troškova života u njihovim zemljama. Talas se nastavio i prošlog vikenda. Demonstracije su u subotu održane u Njemačkoj, Francuskoj, Španiji i Italiji, a francuske vlasti najavile su angažman 70.000 policajaca nakon najgorih nereda u posljednjih nekoliko decenija.

Povodi su različiti: u Francuskoj loši uslovi u školama, u Španiji i Portugalu cijene stanarina, a u Italiji cijena dizela. Zajednički nazivnik ipak postoji. The Economist je ocijenio da se protesti prvenstveno vode zbog troškova života i loših javnih usluga, a da su tvrdnje desnice kako su uzrok imigracija i religija netačne.

Korijen problema je u cijeni nafte. Prema podacima američke Uprave za energetske informacije (EIA), barel Brenta je 27. februara, posljednjeg dana prije rata u Iranu, koštao 71 dolar, a 8. oktobra 130 dolara.

Taj skok se već vidi u računima. U oktobru je inflacija u Italiji iznosila 5,4 posto, u Španiji 4,9, u Francuskoj 3,4, a u Njemačkoj 2,8 posto. U Italiji su energenti za godinu poskupjeli 31,4 posto, a u Francuskoj 24,1 posto. Inflacija u eurozoni u septembru je, prema Eurostatu, iznosila 3,8 posto, nakon 3,2 posto u augustu.

Novi šok je stigao na stara poskupljenja pa su cijene hrane i bezalkoholnih pića u EU između augusta 2021. i augusta 2026. porasle čak 34 posto. Kad inflacija uspori, cijene se ne vraćaju na staro, nego samo sporije rastu. Zato sada ljudi izlaze na ulice i u zemljama gdje statistika ne izgleda alarmantno.

Treći sloj je stanovanje jer su se, naprimjer, cijene kuća u Portugalu više nego udvostručile od 2017. godine, a kirije za nove ugovore porasle su gotovo jednako. Među razlozima za demonstracije su i budžetski rezovi poput prijedloga francuskog budžeta za 2027. godinu koji uključuje paket ušteda i poreskih mjera od 54 milijarde eura.

Nezadovoljstvo već ima i političke posljedice. Španski premijer Pedro Sánchez raspisao je prijevremene izbore za 29. novembar nakon što parlament nije usvojio paket mjera za stanovanje.

BiH: Inflacija viša nego u većini zemalja s protestima

U Bosni i Hercegovini cijene rastu brže nego u većini tih zemalja.

Prema Agenciji za statistiku BiH, godišnja inflacija u septembru dostigla je šest posto. To je više nego u Italiji, Španiji, Francuskoj i Njemačkoj u oktobru.

Struktura poskupljenja je ista kao u Evropi. Prijevoz je za godinu poskupio 27,6 posto, a stanovanje i režijski troškovi 12,7 posto. Hrana i bezalkoholna pića su istovremeno u prosjeku pojeftinili 0,1 posto. Prosječna cijena dizela u BiH od 7. augusta do 8. oktobra porasla je 10,4 posto. Prosječan litar je 26. oktobra koštao 3,77 KM.

Pritisak neće brzo popustiti s obzirom da MMF u najnovijem izvještaju predviđa da će ekonomski rast BiH ove godine usporiti na 2,3 posto, a inflacija porasti na pet posto.

Plate rastu, ali ne za sve jednako

Ključna razlika je u platama s obzirom da je prosječna neto plata u BiH u augustu iznosila 1.701 KM, što je 7,7 posto više nego godinu ranije. Prosječna plata je, dakle, rasla brže od cijena. U Federaciji BiH je realno, nakon odbijanja inflacije, veća 2,5 posto nego prošle godine.

Za radnike na minimalcu računica je drugačija. Najniža plata u FBiH ove godine iznosi 1.027 KM, što je samo 2,7 posto više nego prošle godine. Uz inflaciju od šest posto, njena kupovna moć je realno pala.

Sindikalna potrošačka korpa pokazuje koliki je jaz. Za četveročlanu porodicu u FBiH u septembru je iznosila 3.565,70 KM. Prosječna plata pokriva je sa 47,90 posto, a minimalna sa 28,81 posto. U Republici Srpskoj korpa iznosi 2.964,10 KM, a prosječna septembarska plata od 1.727 KM pokriva je sa 58,26 posto.

Poređenje s Evropom: Plata trećina francuske

Prosječna plata od 1.701 KM iznosi oko 870 eura. Prema podacima koje je objavio Euronews, samac s prosječnom platom godišnje neto zaradi 31.000 eura u Njemačkoj, 30.832 u Francuskoj, 25.263 u Španiji i 24.471 euro u Italiji. Mjesečno je to oko 2.580 eura u Njemačkoj, 2.570 u Francuskoj, 2.100 u Španiji i 2.040 u Italiji.

Prosječna plata u BiH tako iznosi oko trećine njemačke i francuske i oko 40 posto španske i italijanske.

Kod minimalnih plata razlika je također velika. Eurostat objavljuje bruto iznose, pa je pošteno poređenje s bruto minimalcem. U Republici Srpskoj on iznosi 1.476 KM, oko 755 eura. U julu je minimalna bruto plata iznosila 2.343 eura u Njemačkoj, 2.234 u Belgiji, 1.867 u Francuskoj, 1.425 u Španiji te po 1.073 eura u Grčkoj i Portugalu.

Bosanskohercegovački minimalac je tako oko 70 posto portugalskog i grčkog, nešto više od polovine španskog i trećina njemačkog.

Problem nije samo u iznosu nego i u usklađivanju. Od januara do jula ove godine samo je osam od 29 evropskih zemalja povećalo minimalnu platu, iako je inflacija u eurozoni u tom periodu iznosila 3,2 posto. BiH je, poput većine, minimalac podigla jednom, na početku godine, i to manje nego što su cijene kasnije porasle.

Veće cijene goriva, energije, kirija i nekretnina u BiH tako dočekuju primanja koja su višestruko niža nego u Evropi.