Kako je raskol Tita sa Staljinom 1948. doveo vojnu industriju u BiH, za deset godina 13 fabrika

Iako historija proizvodnje oružja na području Bosne i Hercegovine ima svoje duboke korijene koji sežu i do kamenog doba, jedan događaj je trajno promijenio strategijski značaj Bosne i Hercegovine.

Rezolucijom Informbiroa iz juna 1948. godine Komunistička partija Jugoslavije isključena je iz tog saveza komunističkih partija, čime je došlo do raskola između Tita i Staljina.

Prema tadašnjim strategijskim procjenama, glavna vojna prijetnja Federativnoj Narodnoj Republici Jugoslaviji (FNRJ) od tada su bile snage Sovjetske armije, a kasnije i Varšavskog ugovora.

Ravničarska konfiguracija reljefa sjevernog dijela Srbije i istočnog dijela Hrvatske predstavljala je idealan manevarski prostor za razvoj krupnih oklopnih jedinica Sovjetske armije, čiji se prodor očekivao na tim pravcima.

Uzimajući u obzir sve navedeno, Generalštab Jugoslovenske narodne armije formira ratni plan pod nazivom "Maksimum", koji je uvažavao sve strategijske okolnosti koje su izmijenjene neprijateljskim stavom Moskve.

Zato je bilo ključno da vojna industrija bude smještena zapadno od Srbije, u unutrašnjosti zemlje, odnosno na teritoriji Bosne i Hercegovine.

Krizom Informbiroa teritorija Bosne i Hercegovine postaje nukleus otpora i odbrane, zbog čega se 50-ih godina gradi cjelokupni vojno-industrijski kompleks tadašnje Narodne Republike Bosne i Hercegovine.

Paralelno s vojno-industrijskim kompleksom u BiH sredinom i krajem 50-ih započinje izgradnja strateških objekata kao što su Objekat 505, odnosno vojni aerodrom Željava kod Bihaća, ali i objekat ARK D-0, odnosno Atomska ratna komanda u Konjicu.

Temeljna lekcija gerilskog odnosno partizanskog iskustva Josipa Broza Tita za posljedicu je imala strateško usmjerenje na streljačko oružje i artiljeriju, iako će se vremenom u BiH podići i fabrike za sisteme radio-veze, radarske sisteme, održavanje vozila, ali i konačno proizvodnju borbenih aviona i helikoptera.

Pošto se JNA, odnosno tadašnja Jugoslovenska armija (op. a. od 1945. do 1951. zvanični naziv bio je Jugoslovenska armija), doktrinom, opremom i naoružanjem do tada u potpunosti oslanjala na Sovjetski Savez, bilo je potrebno izgraditi vlastite fabrike streljačkog i artiljerijskog oružja i oruđa koje će popuniti vakuum nastao prekidom vojne pomoći.

Paralelno s gradnjom fabrika za proizvodnju oružja i oruđa, bilo je neophodno osvojiti proizvodne linije streljačke i artiljerijske municije kako bi se osigurala autonomija proizvodnog ciklusa.

Da bi se ta autonomija zaokružila, bilo je neophodno osigurati kombinate i preduzeća koja će proizvoditi radne sirovine kao što su čelik, mesing, barut, raketno gorivo i drugo.

Upravo ovim slijedom u periodu od 1948. do 1958. nicali su na ledinama vojni kompleksi koji će na vrhuncu rada i pred raspad zemlje zapošljavati skoro 50.000 ljudi.

Niz su započeli vogošćanski Pretis, osnovan 1948. godine, i Bratstvo iz Novog Travnika 1949. godine. Tokom 1950. nastaju konjički Igman, bugojanski Slavko Rodić, vitežanski Slobodan Princip Seljo (današnji Vitezit), mostarski Soko, sarajevski Famos, banjalučki Rudi Čajavec i goraždanska Pobjeda.

Slijedili su sarajevski Zrak (1951), Remontni zavod Travnik (1953), Tehnički remontni zavod Hadžići (1955) i Kosmos (1958), uz niz drugih privrednih subjekata.

Kasnije će biti usvajani novi ratni planovi Generalštaba JNA, fokus vojnih prijetnji će se preusmjeriti na NATO i Zapad, ali centralni odbrambeni aksiom za opstanak Jugoslavije je bio - sve može pasti osim Bosne i Hercegovine.