Izbori na Novom Zelandu: Dok se čekaju rezultati, na snazi najrigoroznija izborna pravila na svijetu

Nakon zatvaranja birališta izborni odbori odmah započinju brojanje današnjih listića u prisustvu posmatrača, dok je prebrojavanje ranijih glasova već u toku, a preliminarni rezultati očekuju se ubrzo nakon toga.

Za razliku od većine savremenih demokratija gdje izborni dan prate žestoke medijske debate i politička buka, u prijestolnici Wellingtonu i gradovima širom zemlje vladala je potpuna tišina.

Zakoni Novog Zelanda nameću neka od najstrožih pravila na svijetu: od ponoći pa sve do zatvaranja birališta strogo je zabranjen svaki oblik kampanje, isticanje političkih poruka, pa čak i medijsko izvještavanje o kandidatima i strankama.

Zabranjeno je i dijeljenje hrane ili pića unutar 100 metara od biračkih mjesta.

Profesor izbornog prava na Univerzitetu Otago Andrew Geddis pojašnjava da ova pravila vuku korijene još iz 19. vijeka i viktorijanskog doba. U to vrijeme izbori su bili bučne proslave uz mnogo alkohola i masovnih okupljanja, pa su zakoni doneseni kako bi se proces smirio i pretvorio u trezven čin lišen bilo kakvih vanjskih pritisaka – nalik odlasku u crkvu.

Dan na biralištima obilježile su i ekstremne vremenske prilike na sjeveru zemlje. Dijelove Aucklanda zahvatile su snažne grmljavinske oluje praćene obilnim pljuskovima i krupnim gradom, zbog čega je odgođen i derbi australske A-lige između Auckland FC-a i Wellington Phoenixa na stadionu Go Media.

Jedna od najzapaženijih priča dana dolazi iz susjedne Australije, gdje je 72-godišnji novozelandski penzioner Doug Habgood biciklom prešao čak 330 kilometara kako bi ispunio građansku dužnost. Nakon što je u ruralnom gradu Narrandera naišao na tehničke poteškoće s online sistemom glasanja za dijasporu, uputio se na osmodnevnu vožnju preko planinskih prevoja do Canberre i lično glasao u zgradi Visokog komesarijata.

Građani Novog Zelanda glasaju po mješovitom proporcionalnom sistemu (MMP), gdje svaki birač ima dva glasa - jedan za lokalnog zastupnika, a drugi za stranačku listu, uz izborni prag od pet posto.

Dodatna specifičnost jeste pravo pripadnika autohtonog naroda Māori da biraju hoće li glasati na općem spisku ili na posebnom maorskom biračkom spisku koji donosi mandate u sedam zasebnih maorskih izbornih jedinica.

Ko su kandidati i zašto se o njima šuti tokom izbornog dana?

U novozelandskim medijima i direktnim prenosima tokom izbornog dana imena političara se ne spominju isključivo zbog zakonskih restrikcija. Prema izbornom zakonu, mediji i građani sve do 19:00 sati ne smiju objavljivati izjave kandidata, predviđanja pobjednika niti bilo kakve promotivne sadržaje koji bi mogli utjecati na odluku birača.

Na ovim izborima vodi se tijesna borba između dva glavna politička bloka.

Christopher Luxon (Nacionalna stranka – National Party), aktuelni premijer i bivši izvršni direktor aviokompanije Air New Zealand predvodi koaliciju desnog centra koja uključuje partije ACT (lider David Seymour) i New Zealand First (koju vodi dugogodišnji politički veteran Winston Peters).

Luxonova kampanja primarno je fokusirana na fiskalnu disciplinu, kontrolu javne potrošnje, porezna rasterećenja i strožiju politiku zakona i reda.

Chris Hipkins (Laburistička stranka – Labour Party) je bivši premijer koji je preuzeo vođenje vlade i stranke početkom 2023. godine nakon ostavke Jacinde Ardern. Predvodi opozicioni blok lijevog centra. Njegov program oslanja se na ulaganja u javno zdravstvo, besplatno obrazovanje, socijalnu sigurnost i mjere za ublažavanje rasta troškova života.

Zbog proporcionalnog MMP sistema, nijedna velika stranka ne može sama formirati vlast. U potencijalnom bloku lijevog centra ključnu ulogu igraju Zeleni, koje vode Chlöe Swarbrick i Marama Davidson s fokusom na klimatsku politiku i socijalnu pravdu, te Te Pāti Māori (predvođeni Rawirijem Waititijem i Debbie Ngarewa-Packer), koji zastupaju prava, resurse i autonomiju autohtonog maorskog naroda.