Hram star hiljadu godina razoren nakon sukoba na granici Kambodže i Tajlanda

Susjedne zemlje jugoistočne Azije decenijama se povremeno sukobljavaju oko hrama Preah Vihear, a to drevno svetište dovodi u ozbiljnu opasnost.

Hram je izgradilo isto Kmersko carstvo koje je podiglo i Angkor Wat, 160 kilometara jugozapadno, a 2008. godine proglašen je UNESCO-ovom svjetskom baštinom i za Kambodžane predstavlja važno kulturno naslijeđe.

No nakon dvije runde žestokih borbi prošle godine, veliki dio kompleksa je oštećen, a kambodžanski zvaničnici upozoravaju da bi pojedini dijelovi mogli biti u opasnosti od urušavanja.

Tamo gdje su turisti nekada razgledali izblijedjele, ali raskošne reljefe i uživali u veličanstvenom pogledu na kambodžansku ravnicu, danas se nalaze gomile kamenih fragmenata, krateri od artiljerijskih granata i spaljena vegetacija.

"Hram je utihnuo, a njegova ljepota izgleda tako tužno zbog ove tragedije", rekao je Hem Sinath, arheolog i zamjenik generalnog direktora Nacionalne uprave za Preah Vihear, u razgovoru s novinarima Associated Pressa koji su lokaciju posjetili ranije ovog mjeseca.

Mjesto je zatvoreno za turiste zbog nestabilnih zidova i bojazni od prisustva neeksplodiranih ubojitih sredstava. Pojedine zone su ograđene i posute tablama koje upozoravaju na mine – opasnost koju Kambodžanci dobro poznaju nakon decenija građanskog rata završenog krajem 1990-ih. Konzervatorsko osoblje, radnici na održavanju i vojnici i dalje su raspoređeni u i oko hrama, s kojeg se tajlandski vojnici vide tik preko granice.

Prema izvještaju o šteti koji je Ministarstvo kulture Kambodže objavilo u januaru, oštećeni su svi od pet istaknutih ulaznih paviljona, pri čemu su tri skoro neprepoznatljiva. Drevan sjeverni kameni stepenik, ranije obnovljen u okviru konzervatorskog projekta koji je finansirala američka vlada, pretrpio je ozbiljna oštećenja zbog ponovljenog bombardovanja.

Saopćenje koje je Ministarstvo kulture objavilo prošle sedmice navodi da je hram tokom borbi u julu oštećen na 142 mjesta, a na još 420 tokom intenzivnijih i dugotrajnijih sukoba u decembru.

"Stručnjaci predviđaju da bi tokom predstojeće kišne sezone neke strukture, koje su već na ivici urušavanja, mogle konačno pasti", rekao je Hem Sinath.

Ne postoje nezavisne, vanjske procjene nastale štete.

Ministar informisanja Neth Pheaktra optužio je tajlandsku vojsku da se oslanja na lažne informacije kako bi opravdala upade i da je namjerno gađala hram.

"Hram Preah Vihear pripada cijelom čovječanstvu. On nije neprijatelj Tajlanda", napisao je.

Međunarodno pravo zabranjuje napade na značajne historijske lokalitete poput ovog hrama, ali Tajland tvrdi da je Kambodža militarizirala kompleks postavljanjem naoružanja, skladištenjem municije i korištenjem lokacije kao baze za opremu za nadzor, čime je, prema njihovom tumačenju, izgubio ratnu zaštitu. To je uključivalo i visok građevinski kran u sklopu kompleksa, koji je tajlandska vojska napala uz tvrdnju da je služio kao dio vojnog komandno-kontrolnog sistema.

Portparol tajlandske vojske, general-major Winthai Suvaree insistira da su tajlandske snage vatru usmjeravale isključivo na vojne ciljeve.

Kambodža poriče da je njena vojska ikada koristila hram u vojne svrhe. Ministarstvo kulture navodi u saopćenju da je kompleks pod civilnom upravom te da su eventualne sigurnosne snage prisutne samo radi zaštite kulturnog dobra.

Obje države optužuju onu drugu da je započela sukobe koji su buknuli u julu i decembru. Kambodža je izvijestila da je više od 640.000 ljudi bilo raseljeno iz pograničnih područja tokom borbi, a da se skoro 37.000 još nije vratilo svojim domovima.

Hram, koji Tajlanđani nazivaju Phra Viharn, nalazi se u središtu dugotrajnog graničnog spora još od 1950-ih. Međunarodni sud pravde je 1962. presudio da hram i okolno područje manje od pet kvadratnih kilometara pripada Kambodži. Sud je tu presudu potvrdio 2013. godine.

Godinama je hram privlačio posjetioce s obje strane granice, a mnogi strani turisti dolazili su preko Tajlanda prije nego što je granični prijelaz zatvoren.

Njegovo proglašenje UNESCO-ovom svjetskom baštinom pod kambodžanskom zaštitom 2008. godine dodatno je produbilo ogorčenost u Tajlandu, a rastući nacionalizam potaknut domaćom politikom u toj zemlji doprinio je povremenim oružanim sukobima kod hrama 2008. i 2011. godine.

Obnova hrama bit će ogroman izazov. Hem Sinath strahuje da bi oslabljene strukture mogle kolabirati tokom kišne sezone, koja obično počinje krajem maja ili početkom juna i traje do oktobra.

Indija, Kina i Sjedinjene Američke Države ranije su učestvovale u projektima restauracije, ali je finansiranje zaustavljeno otkako su borbe izbile.

Hem Sinath kaže da nove i hitne intervencije, neophodne da se spriječi dalje propadanje hrama, koče sigurnosne dileme dok je prekid vatre i dalje krhak.