Dan kad je ubijen Moamer Gadafi: Sakrio se u odvodnu cijev, a njegove posljednje minute snimljene su mobitelom

Gadafi je rođen 1942. u blizini Sirta, u beduinskoj porodici. Kao 27-godišnji oficir predvodio je 1. septembra 1969. beskrvni vojni udar u kojem je svrgnut kralj Idris. Od tada je vladao bez izbora i bez zvanične državne funkcije, s titulom "vođa revolucije".

Pukovnik koji je vladao četiri decenije

Svoje političke ideje sabrao je u Zelenoj knjizi. Libiju je proglasio "džamahirijom", državom kojom navodno upravlja narod kroz komitete, a u stvarnosti je sva vlast bila u njegovim rukama. Prihode od nafte koristio je za socijalne programe, ali i za finansiranje oružanih grupa širom svijeta.

Zapad ga je decenijama smatrao jednim od glavnih sponzora terorizma. Najteži zločin koji se veže za njegov režim je podmetanje bombe u avion iznad škotskog Lockerbieja 1988., u kojem je ubijeno 270 ljudi. Libija je 2003. preuzela odgovornost za napad i odustala od programa oružja za masovno uništenje, nakon čega su se odnosi sa Zapadom popravili.

Zašto se narod pobunio

Nezadovoljstvo se gomilalo godinama. Režim je hapsio i ubijao političke protivnike, mediji su bili pod potpunom kontrolom, a bogatstvo od nafte nije stizalo do većine građana, posebno na istoku zemlje, koji je Gadafi godinama zapostavljao.

Povod je došao početkom 2011., s talasom Arapskog proljeća. Nakon što su protesti srušili predsjednike Tunisa i Egipta, u Bengaziju je sredinom februara uhapšen advokat Fathi Terbil, koji je zastupao porodice zatvorenika ubijenih u zatvoru Abu Salim 1996. Hapšenje je izazvalo proteste, a 17. februar proglašen je "danom bijesa".

Gadafi je na demonstrante odgovorio silom i nazvao ih "pacovima", a protesti su prerasli u oružanu pobunu. Pobunjenici su preuzeli Bengazi i krajem februara osnovali Nacionalno prijelazno vijeće (NTC).

Od NATO intervencije do pada Tripolija

Kad su Gadafijeve snage krenule na Bengazi, Vijeće sigurnosti UN-a 17. marta 2011. usvojilo je Rezoluciju 1973, kojom je uvedena zona zabrane letova i odobrena zaštita civila. Zračni napadi počeli su dva dana kasnije, a komandu nad operacijom ubrzo je preuzeo NATO.

Međunarodni krivični sud izdao je u junu nalog za Gadafijevo hapšenje zbog zločina protiv čovječnosti. Uz podršku NATO-a, pobunjenici su u augustu ušli u Tripoli i zauzeli Gadafijev kompleks Bab al-Azizija. Gadafi je pobjegao i sklonio se u rodni Sirt, koji su njegove snage branile do oktobra.

20. oktobar 2011.

U jutro 20. oktobra Sirt je bio gotovo potpuno opkoljen. Kako je kasnije utvrdio Human Rights Watch (HRW), Gadafijev sin Mutasim, koji je vodio odbranu grada, naredio je da najuži krug saradnika, preostali vojnici i dio civila napuste posljednji dio grada pod njihovom kontrolom u konvoju od oko 50 naoružanih vozila. U konvoju su bili Gadafi, načelnik vojske Abu Bakr Junis Džabr i šef njegove sigurnosti Mansur Dao.

Oko 8:30 sati po lokalnom vremenu NATO avioni napali su konvoj zapadno od grada. Prema američkim zvaničnicima, napad su izveli francuski borbeni avioni i američka bespilotna letjelica. Desetine Gadafijevih pristaša su poginule, a mnoga vozila ostala su uništena pored puta.

Gadafi je preživio. S nekoliko tjelohranitelja pobjegao je pješke i sakrio se u dvije betonske odvodne cijevi ispod puta. Ondje su ga pronašli borci milicija iz Misrate, grada koji su Gadafijeve snage mjesecima opsjedale.

Snimci napravljeni mobitelima, koji su ubrzo obišli svijet, pokazuju da je zarobljen živ. Okrvavljen i zbunjen, okružen razjarenim borcima, udaran je i zlostavljan. Ubrzo nakon toga bio je mrtav.

Prijelazna vlast tvrdila je da je Gadafi ubijen u unakrsnoj vatri dok je prevožen prema Misrati. HRW je godinu kasnije u izvještaju o tom danu naveo da je on vjerovatno pogubljen nakon zarobljavanja. Prema istom izvještaju, milicije su pogubile najmanje 66 zarobljenih pripadnika konvoja, a Mutasim je zarobljen živ, prebačen u Misratu i tamo ubijen. Istraga UN-a nije uspjela utvrditi tačan uzrok Gadafijeve smrti.

Gadafijevo tijelo prevezeno je u Misratu i danima izloženo u hladnjači, gdje su ga hiljade ljudi došle vidjeti. Zajedno s Mutasimom sahranjen je 25. oktobra na tajnoj lokaciji u pustinji. Prijelazno vijeće je 23. oktobra proglasilo oslobođenje Libije.

Ipak, Gadafijev pad nije donio stabilnost. Libija je i danas podijeljena između suprotstavljenih vlasti i naoružanih grupa. Saif al-Islam, sin koga su smatrali mogućim nasljednikom, ubijen je u Libiji u februaru ove godine.