Bosanski jezik potječe iz stepe: Priča o indoevropskim jezicima počinje prije 6.000 godina

Bosanski i engleski, ruski i perzijski, španski i hindi na prvi pogled nemaju mnogo zajedničkog. Ipak, dijele glasove, riječi i gramatičke osobine jer su srodni: svi pripadaju indoevropskoj porodici jezika. Tako ih opisuje historičar Patrick Wyman u tekstu objavljenom uz svoj podcast Tides of History.

Za romanske jezike poznato je da su nastali iz latinskog, jer je gotovo svaka faza njihovog razvoja zapisana. Za starija razdoblja lingvisti koriste uporednu metodu: sistematski porede srodne jezike i iz njih rekonstruišu zajednički prajezik. Kad se taj trag prati unazad, slavenski, germanski, keltski, italski, grčki, armenski, indoiranski i albanski jezici vode do istog pretka.

Šta znači praindoevropski

Taj predak zove se praindoevropski, a da bi se razumio taj naziv, treba znati šta je prajezik. Prajezik je zajednički predak cijele porodice jezika. Wyman to objašnjava na primjeru germanskih jezika. Engleski, holandski i njemački, ali i švedski, danski i norveški, potječu od istog jezika, iako on nije zapisan. Rigoroznim poređenjem može se rekonstruisati njegov rječnik i gramatika, a taj rekonstruisani predak zove se prajezik.

Prajezici, po pravilu, nisu zapisani. Lingvisti ih ne pronalaze u tekstovima, nego ih rekonstruišu uporednom metodom, kao model jezika, a ne kao jezik kakvim su ga ljudi govorili. Prvi je to sistematski za praindoevropski uradio njemački lingvist August Schleicher 1861. godine.

Praindoevropski je, dakle, prajezik indoevropske porodice. U stručnoj literaturi zove se i protoindoevropski, prema engleskom Proto-Indo-European, a često samo skraćenicom PIE. Predmeci pra- i proto- znače isto. Proto- dolazi od grčkog prōtos, prvi, navodi etimološki rječnik Etymonline. Naziv indoevropski 1813. skovao je britanski naučnik Thomas Young, kao geografski naziv za jezike koji se govore od Indijskog potkontinenta do Evrope.

Rekonstruisane riječi pišu se sa zvjezdicom, jer nijedna nije potvrđena u zapisu. Tako arheolog David Anthony praindoevropsku riječ za sto piše kao *k'm̥tom.

Wyman upozorava da ta rekonstrukcija nije snimak jezika kakvim je govorio jedan čovjek. Ona obuhvata razlike nastale kroz stotine, pa i hiljade godina, na velikom prostoru. Mnogi jezici potomci, pa i cijele grane, nestali su bez zapisa.

"To nije samo teorijska konstrukcija. Bio je to stvaran jezik", piše Wyman. A stvaran jezik morao je imati i stvarne govornike.

Dio istraživača danas pravi još jednu razliku. Autori nove studije u časopisu Nature anatolske jezike, poput hetitskog, izdvajaju jer su se prvi odvojili. Zajedničkog pretka anatolskih i svih ostalih indoevropskih jezika zovu praindoanatolskim, a praindoevropskim samo jezik iz kojeg su nastale ostale grane.

Pitanje s mračnom prošlošću

Potraga za govornicima tog jezika ima ružnu historiju. Rasni teoretičari 20. stoljeća proglašavali su Praindoevropljane "arijevskom" nadrasom, a tu ideju posebno su prigrlili nacisti, s tragičnim posljedicama. Wyman to naziva besmislicom. Praindoevropljani su, kako navodi, bili tek jedna grupa ljudi u određenom vremenu i prostoru, čiji je jezik dobio mnogo potomaka.

Anadolija ili stepa

Danas postoje dvije glavne teorije. Prema anadolskoj hipotezi, praindoevropski je bio jezik prvih farmera koji su se iz Plodnog polumjeseca širili preko Anadolije u Evropu, oko ili prije 6000. godine prije nove ere. U prilog joj ide to što se velike jezičke porodice često šire s poljoprivredom, a najstariji zapisani indoevropski jezici, poput hetitskog, govorili su se upravo u Anadoliji.

Većina istraživača tu je teoriju odbacila i danas je zastupa manjina. Pradomovinu traže sjevernije i nekoliko hiljada godina kasnije: u pontsko-kaspijskoj stepi, travnatom pojasu između Karpata i Urala, sjeverno od Crnog mora, između 4500. i 2500. godine prije nove ere.

Prvi trag je sam jezik. Praindoevropski ima riječi za kotač, vožnju kolima i vunu. Kola i ovce koje se drže zbog vune pojavljuju se tek oko 4000. godine prije nove ere, prekasno za anadolsku hipotezu. Rječnik oslikava otvoren, travnat kraj i pokretne stočare, a ne zemljoradnike. Društvo je, prema Wymanu, bilo duboko hijerarhijsko i patrijarhalno, povezano zakletvama pokornosti. Slava se sticala u ratu, a pjesme hvale pjevale su se na raskošnim sahranama.

Sačuvani su i tragovi vjere: bog neba Dyḗws Ph₂tḗr, njegova supruga majka zemlja i njihova djeca, božanski blizanci. Ostao je i mit o dva brata od kojih jedan umire, poput Romula i Rema. Ostao je i pas koji čuva podzemni svijet, do kojeg se stiže preko rijeke.

Suvorovo: prvi kurgani na rubu Stare Evrope

Stepa nije bila odsječena od svijeta farmera zapadno od nje. U stepama istočno od Stare Evrope, kulture tellova uz Dunav, lovci-sakupljači postali su stočari i pripitomili konja. Vođe su sahranjivali s oružjem i blagom pod zemljanim humkama, kurganima.

Interaktivna karta

Znate li šta je "Stara Evropa": Prahistorijske kulture s tragom u BiH prve su obrađivale zlato i naglo nestale

Nakon 4200. godine prije nove ere, kad se Stara Evropa raspada, kurgani se pojavljuju i na njenoj crnomorskoj obali. Prilozi u tim grobovima, poznatim kao kultura Suvorovo, gotovo su isti kao oni u stepi stotinama kilometara istočnije, navodi Wyman. Je li stepski narod došao nakon sloma, kao saveznik u unutrašnjem sukobu ili kao osvajač, ostaje otvoreno pitanje.

Studija iz Naturea donosi i genetske podatke iz stepskih grobova tog razdoblja, s kraja petog milenija prije nove ere, u jugoistočnoj Evropi.

Osoba sahranjena u Csongrádu u Mađarskoj, iz vremena između 4331. i 4073. godine prije nove ere, imala je gotovo devet desetina porijekla od ljudi s donje Volge. Sličan je i pokojnik iz Giurgiuleştija u Moldaviji. Autori smatraju da su ti ljudi bili dio razmjene u kojoj je bakar s Balkana stizao do Volge, a da usput nisu primili porijeklo stanovnika Dnjepra i Dona.

Kola, konji i kurgani

Oko 3300. godine prije nove ere u stepi se pojavljuje kultura Jamnaja. Njeni ljudi žive u kolima, sele se sa stadima i grade kurgane. Wyman ih smatra najvjerovatnijim govornicima zrelog praindoevropskog jezika. Starija, arhaičnija varijanta tog jezika, napominje, postojala je i ranije.

U februaru 2025. časopis Nature objavio je studiju genetičara Iosifa Lazaridisa i Davida Reicha, arheologa Davida Anthonyja i saradnika, zasnovanu na drevnom DNK 428 osoba. Prema njoj, Jamnaja se do 3000. godine prije nove ere raširila od Mađarske na zapadu do Kazahstana na istoku.

Šta kaže genetika

Prema nalazima studije, u petom mileniju prije nove ere između donje Volge i sjevernog Kavkaza živjeli su ljudi s precima s Kavkaza i iz stepe. Autori ih zovu populacijom "Kavkaz – donja Volga". Dio njih krenuo je na zapad, prema Dnjepru i Donu, i pomiješao se s tamošnjim lovcima-sakupljačima. Tako je oko 4000. godine prije nove ere nastala zajednica iz koje potječu ljudi Jamne. Oko četiri petine porijekla dobili su od pridošlica, a oko petinu od lovaca.

Između 3750. i 3350. godine prije nove ere ta mala zajednica, od svega nekoliko hiljada ljudi koji su imali potomstvo, počela je naglo rasti. Oko 3300. godine prije nove ere pojavljuje se Jamnaja kakvu poznaje arheologija.

Drugi dio iste populacije, prema autorima, krenuo je oko 4400. godine prije nove ere na jug, preko Kavkaza. Njihov trag nalazi se u Armeniji oko 4000. godine prije nove ere, a kasnije i u središnjoj Anadoliji, gdje se govorio hetitski. Zato autori zaključuju da je posljednja zajednica govornika praindoanatolskog živjela sjeverno od Kavkaza, između 4400. i 4000. godine prije nove ere.

"Samo su dvije grupe potomaka prenijele svoje jezike budućim generacijama", navode autori. To su ljudi Jamne, kojima su pomogli konji i kola, i govornici anatolskih jezika, zapisanih oko 2000. godine prije nove ere.

Put kojim su preci Hetita stigli u Anadoliju i dalje je sporan. Dio lingvista smatra da su došli sa zapada, preko Balkana, jer su anatolski jezici zapisani uglavnom u središnjoj i zapadnoj Anadoliji. Autori studije zastupaju dolazak s istoka, preko Kavkaza. Oslanjaju se na to što ljudi bronzanog doba iz središnje Anadolije nemaju porijeklo evropskih farmera ni lovaca, kakvo bi se očekivalo kod puta preko Balkana. Ni za jedan ni za drugi put, priznaju, nema jezičkih tragova usput.

Seoba u Panonsku nizinu

Prije oko 5.000 godina kola koja su vukli volovi, praćena izvidnicima na konjima i stadima ovaca i goveda, krenula su iz stepe na zapad. Prošla su kroz današnju Moldaviju, Rumuniju i Bugarsku, zaobišla luk Karpata i stigla do Velike mađarske nizine, više od 1.300 kilometara od stepe. Tu su ostavili stotine kurgana koji postoje i danas, piše Wyman.

Ovu seobu smatra jednim od najjasnijih primjera dugih seoba u prahistoriji, jer se nalazi, geni i rekonstruisani jezik poklapaju. Većina ljudi sahranjenih u kurganima u Mađarskoj veći dio porijekla, a neki i cijelo, dobila je od stanovnika stepe iz najviše nekoliko stoljeća ranije.

Ni tu slika nije sasvim jednostavna. Neki pokopani u kurganima, čak i sa stepskim prilozima, nemaju nimalo stepskog porijekla, pa su domaći ljudi očito preuzimali način života pridošlica.

"Ovo nije bila samo masovna zamjena stanovništva, nego dug niz kulturnih dodira i promjena", piše Wyman.

Seoba nije bila jednokratna. Ljudi su dolazili stoljećima, a dio se vraćao i kući prenosio vijesti o novim krajevima. Takve seobe, prema Wymanu, prate porodične veze: braća idu za braćom, a rođaci za rođacima.

Prema studiji iz Naturea, ljudi Jamne su na zapadu stigli do Bugarske i Albanije. Na istoku su pokrenuli seobu iz koje je nastala kultura Afanasjevo u južnom Sibiru, čiji su ljudi vjerovatno govorili jezik iz kojeg se razvio toharski. U trećem mileniju prije nove ere, preko kulture vrpčaste keramike, koja je velik dio porijekla dobila od Jamne, i kasnije kulture zvonastih pehara, povezani su s govornicima indoevropskih jezika u srednjoj i sjevernoj Evropi. Preko kultura Fatjanovo i Sintašta, potomaka vrpčaste keramike, povezani su i s Indoirancima.

Kojim redom su se odvajali jezici

David Anthony u knjizi "The Horse, the Wheel, and Language" slaže redoslijed kojim su se grane odvajale od praindoevropskog, shvaćenog u tradicionalnom, širem značenju. Prva se, bez sumnje, odvojila anatolska, vjerovatno prije 3500. godine prije nove ere, a zatim, najvjerovatnije, toharska. Slijedili su italski i keltski, prije 2500. godine prije nove ere, a nakon njih grčki. Mjesto germanskih jezika nije sigurno.

Slavenski jezici, kojima pripada i bosanski, nastali su iz kasnog dijalekatskog kontinuuma, zajedno s baltičkim, indoiranskim i armenskim. S indoiranskim dijele i takozvanu satem promjenu, u kojoj je praindoevropski glas k ispred prednjih samoglasnika prešao u s ili š. Ta grupa jezika, prema Britannici, ime je dobila po avestanskoj riječi za sto, satəm, a pripada joj i bosanski.

Prema Anthonyju, oko 2500. godine prije nove ere praindoevropski je bio mrtav jezik. Raspao se na kasne dijalekte, poput predgrčkog i predindoiranskog, koji su se dalje razvijali svaki za sebe. Najstariji zapisi potječu iz Anadolije, iz oko 1920. godine prije nove ere, a grčki i indoiranski javljaju se oko 1450. godine prije nove ere. Slavenski je zapisan tek 865. godine nove ere, na staroslavenskom.

Nasljednici Jamne

Ni Jamnaja nije trajala vječno. Nakon oko hiljadu godina na stepi su je potisnuli potomci kulture vrpčaste keramike. Studija iz Naturea među kulturama bronzanog doba stepe navodi Poltavku i katakombnu kulturu, a kasnije Sintaštu, Andronovo i Srubnu. Katakombnu kulturu iz južne Rusije, prema Britannici, potisnula je Srubna, koja je stigla s druge strane Volge. Andronovo se u drugom mileniju prije nove ere prostiralo kroz velik dio Kazahstana i zapadni Sibir. U Evropi su živjele kulture vrpčaste keramike i zvonastih pehara, u Grčkoj mikenska kultura, a u Anadoliji Hetiti, koji su oko 1730. godine prije nove ere osvojili Hatušu.

Kurgane su na stepi kasnije gradili i Skiti i Sarmati, genetski vrlo različiti narodi željeznog doba, koji su nastavili dio običaja nastalih hiljadama godina ranije. Ako su humke trebale sačuvati sjećanje na one ispod njih, cilj su postigli, zaključuju autori studije. Upravo su one privukle generacije arheologa i omogućile da se iz kostiju rekonstruiše porijeklo njihovih graditelja.